El Cerrahisi

El cerrahisi nedir?

El; kemik, eklem, tendon, sinir ve damarların çok küçük bir alanda yoğunlaştığı bir organdır. Bu yapılardan birinin etkilenmesi kavrama, tutma ve hissetme gibi günlük işlevleri doğrudan bozar.

El cerrahisi, bu yapıların onarımı ve işlevin geri kazandırılmasıyla ilgilenir. Ameliyat çoğu zaman tedavinin yalnızca bir parçasıdır; sonuç, ameliyat sonrası rehabilitasyonla birlikte belirlenir.

Elin işlevi ince hareketlere dayanır: bir düğmeyi iliklemek, kalem tutmak, anahtar çevirmek. Bu hareketler küçük bir hareket kaybında bile zorlaşır. Bu nedenle el cerrahisinde başarı ölçütü, görünümden çok günlük işlerin yeniden yapılabilmesidir.

Hangi durumlarda gündeme gelir?

• Sinir sıkışmaları: Karpal tünel sendromu, kubital tünel sendromu
• Tendon sorunları: Tetik parmak, tendon iltihapları, kesilere bağlı tendon yaralanmaları
• Yaralanmalar: Kesiler, kırıklar, sinir ve damar yaralanmaları
• Dupuytren hastalığı: Avuç içindeki bağ dokusunun kalınlaşarak parmakları bükmesi
• Kitleler: Ganglion kisti ve diğer iyi huylu kitleler
• Doğumsal farklılıklar: Parmak yapışıklığı ve fazla parmak
• Eklem hastalıkları: İleri evre eklem kireçlenmesi

Bu durumların bir bölümünde önce ameliyatsız tedaviler denenir: atel, egzersiz, ilaç ve enjeksiyon uygulamaları.

Ne zaman hekime başvurulmalı?

• Elde ya da parmaklarda uyuşma, karıncalanma; özellikle gece artan yakınmalar
• Kavrama gücünde azalma, elden eşya düşürme
• Parmakta takılma, kilitlenme ya da bükülememe
• Kesici bir yaralanma sonrası parmağın hareket edememesi ya da his kaybı
• Elde büyüyen kitle
• Yaralanma sonrası şekil bozukluğu ve şiddetli ağrı

Kesici yaralanmalarda tendon ve sinir hasarı dıştan görülmeyebilir. Parmağını tam hareket ettiremeyen ya da uyuşukluk tarif eden kişi mutlaka değerlendirilmelidir; erken onarım sonucu belirler.

El yaralanmalarında ilk yardım da sonucu etkiler. Kanama varsa temiz bir bezle baskı uygulanır ve el kalp seviyesinin üzerinde tutulur. Yaraya herhangi bir madde sürülmez, içine saplanan cisim çıkarılmaz. Kesilen bir parça varsa temiz ve nemli bir beze sarılarak, su geçirmez bir torba içinde buzlu suyla taşınır.

Elde his kaybı ya da hareket kaybı varsa, yaranın küçük görünmesi yanıltıcı olmamalıdır; tendon ve sinir yaralanmaları dıştan anlaşılmayabilir.

Tedavi seçenekleri

Rehabilitasyon neden cerrahinin parçası?

Eldeki dokular birbirine çok yakın olduğu için iyileşme sırasında yapışıklık gelişebilir. Bu yapışıklıklar hareketi kısıtlar ve en iyi yapılmış onarımın sonucunu bile sınırlandırır.

• Egzersizler, hekimin belirlediği zamanda ve belirlediği genişlikte yapılır; erken zorlama onarımı bozabilir.
• Atel kullanımı, iyileşen dokuyu korurken belirli hareketlere izin verecek şekilde planlanır.
• Şişliğin azaltılması için el yukarıda tutulur ve önerilen masaj uygulanır.
• İz bakımı, derinin altındaki dokuların kaymasını kolaylaştırır.
• Program aksatıldığında kaybedilen hareket açıklığını geri kazanmak çok daha güçtür.

El terapisi, fizyoterapistin ve hekimin birlikte yürüttüğü bir süreçtir. Randevuların aksatılmaması, ameliyatın kendisi kadar belirleyicidir.

Ameliyat öncesi hazırlık

• Muayene yapılır; gerekirse sinir iletim çalışması, ultrason ya da röntgen istenir.
• Kullanılan ilaçlar ve kan sulandırıcılar gözden geçirilir.
• Sigara, iyileşmeyi ve kaynamayı etkilediği için bırakılır.
• Ameliyat sonrası el kullanımının kısıtlanacağı dikkate alınarak plan yapılır.
• Rehabilitasyon gerekecekse süreç önceden anlatılır.

İyileşme ve rehabilitasyon

1. İlk 48 saat

   El kalp seviyesinin üzerinde tutulur; şişliği azaltır. Ağrı ilaçlarla kontrol edilir.

2. 1–2. hafta

   Pansumanlar yapılır, dikişler alınır. Hekimin izin verdiği hareketlere başlanır.

3. 2–6. hafta

   Tendon ve sinir onarımlarında atel kullanımı sürer; fizyoterapi programı uygulanır.

4. 6–12. hafta

   Güç ve hareket açıklığı kademeli olarak artar. İşe dönüş, işin türüne göre planlanır.

5. 3–12. ay

   Sinir onarımlarında his geri dönüşü aylar sürer; iyileşme yavaş ilerler.

Ameliyat sonrası dikkat edilmesi gerekenler

• El, ilk günlerde yukarıda tutulur ve zorlanmaz.
• Atel ya da alçı, hekimin belirttiği süre boyunca çıkarılmadan kullanılır.
• Pansuman ıslatılmaz; banyo için hekimin tarifine uyulur.
• Fizyoterapi egzersizleri düzenli ve tarif edildiği şekilde yapılır.
• Ağır kaldırma ve kavrama gerektiren işler için hekim onayı beklenir.
• Sigara iyileşme tamamlanana kadar kullanılmaz.

Olası riskler ve yan etkiler

• Kanama, enfeksiyon ve anesteziye bağlı riskler
• Yara iyileşmesinde gecikme
• Eklem sertliği ve hareket kısıtlılığı
• His değişikliği; geçici ya da kalıcı olabilir
• Tendon onarımlarında yapışıklık ve tekrar kopma
• Ağrının sürmesi; bazı kişilerde uzun süreli ağrı sendromu
• Tekrarlama; özellikle Dupuytren hastalığında

Hangi belirtilerde hekime başvurulmalı?

• Parmaklarda morarma, soğuma ya da hissizlik
• Artan ve ilaçlarla geçmeyen ağrı
• 38 °C üzerinde ateş
• Pansumanda artan akıntı ve kötü koku
• Atelin çok sıkması

Bu belirtilerden biri fark edilirse beklemeden ameliyatı yapan hekime ya da en yakın acil servise başvurulmalıdır.

Uzun vadede ne beklenir?

Sonuç; hangi yapının etkilendiğine, yaralanmanın ağırlığına ve rehabilitasyona uyuma bağlıdır. Sinir sıkışmalarında yakınmalar çoğunlukla belirgin biçimde azalır. Tendon ve sinir onarımlarında iyileşme daha uzun sürer ve tam işlev her zaman geri kazanılmayabilir.

Rehabilitasyon, cerrahinin devamıdır. Egzersizlerin düzenli yapılmaması, iyi bir ameliyatın sonucunu da sınırlandırır.

Sinir onarımlarında iyileşme, sinirin ayda yaklaşık bir santimetre ilerlemesiyle olur. Bu nedenle bilek düzeyindeki bir onarımda parmak ucundaki hissin dönmesi bir yılı aşabilir. Bu süre önceden bilinmezse, iyileşme başarısız sanılabilir.

İşe dönüş planı, işin türüne göre yapılır. Ağır yük kaldıran ya da titreşimli alet kullanan kişilerde dönüş daha geç olur ve kademeli başlanması önerilir. Gerekirse iş yerinde geçici görev değişikliği planlanabilir.

Hekime sorabileceğiniz sorular

• Yakınmamın nedeni tam olarak ne?
• Önce ameliyatsız yöntemleri denemek mümkün mü?
• Ameliyat sonrası ne kadar süre atel kullanacağım?
• Fizyoterapi gerekecek mi, ne kadar sürecek?
• İşime ne zaman dönebilirim?
• İşlevimin ne kadarını geri kazanmam bekleniyor?